مدرسه زندگی
مدرسه زندگی به عنوان سازمان یادگیرنده ،محل رشد استعدادها و توانمندیهای مدیران، معلمان، دانش آموزان و اولیای آنهاست
اگر مبالغه نشود ميتوان گفت بسياري از آشفتگیها در جوامع معاصر،به عدم پایبندی جوامع به یک نظام هماهنگ ارزشی، که افراد را به سوی رفتارهای دقیق و ویژه سوق میدهد ،بر میگردد.
درحال حاضر گرایشی قوی در سطح بین المللی و ملی وجوددارد که همگان را به بذل تلاش های برنامه ریزی شده فرا میخواند. هدف از اين امر آن است كه در مردم این باور بوجود آید تا گفتار وکردار خویش را برمجموعه ای از ارزش ها به عنوان عوامل جهت دهنده اصلی رفتار انسانها استوار کنند.
اخلاق و تربیت
تربیت یک کوشش اخلاقی است. مدیران و معلمان پیوسته متوجه هستند که چه چیزی شایسته گفتار و کرداراست و چه رفتاری زیبنده دانش آموزان ؟ آنها به اشاعه ارزش ها ی اخلاقی و بهسا زی رفتار فردی و اجتماعی علاقه مند هستند.
آیا ارزشهای اخلاقی را می توان به همان مفهوم معلومات علمی تدریس کرد؟
سقراط در پی پاسخ بر این سئوال برآمد. وی با فرض اینکه فضیلتهای اخلاقی در وجود هر فردی نهفته است عقیده داشت که معلم می تواند این ارزشهای اخلاقی را به شعور آگاه شاگرد برساند.
میتوان گفت امکان تعلیم فضیلت در صورتی وجود دارد که مقصود ما از تعلیم فضیلت کمک به شاگرد برای آگاه شدن از آن باشد.
اما آیا شاگرد مطابق آنچه که یاد گرفته است، عمل خواهد کرد؟ ما همه اذعان داریم که به سختی میتوان گفت شاگرد واقعا" چیزی را فرا گرفته است،مگر آنکه توانایی عمل نسبت بدان را پیداکرده باشد.
اگر منظور ما از تعلیم و یادگیری فقط اشاعه و کسب معلوماتی در باره چگونگی اخلاقیات باشد در این صورت ارزش ها قابل تدریس هستند.معلمان می توانند از شاگردان امتحان کنند و ببینند در باره ارزش ها چه می دانند، اما هیچ معلمی نمی تواند حتی پس از کوشش توام با مراقبت تمام و آنچه می توانسته است تضمین کند که شاگرد به ارزش های اخلاقی پی برده است و در انتخاب برخی ارزش ها برای زندگی خویش به او کمک کرده است و شاگرد هم به هنگام امتحان متوسل به نیرنگ نخواهد شد؟ (احمد مهدی عبدالحلیم /ترجمه مهدی اسدی 1379)
منابع ارزشها
ارزش های حاکم بر زندگی انسان ها در پرتو چارچوب فکری اسلام منابع متعددی دارندکه نه تنها بایکدیگر ناهمساز نیستند،بلکه مکمل و متمم یکدیگرند.اين منابع به شرح زير هستند:
اولین منبع دین است.زیرا وحی الهی موارد حلال و حرام را به شیوه ای قاطعانه مشخص میکندو از این راه ،رفتار های انسانی را که در مسیر اطاعت فرمان الهی و سازندگی جهان هستی است،معین می سازد.در این زمینه قرآن کریم و احادیث ،دو منبع مهم هستند.
دومین منبع عقل است.عمده آیات قرآن کریم ماده عقل را به صورت جمع و مثبت ،(یعقلون)و (تعقلون)یا به صورت استفهام انکاری ،(افلا تعقلون ) به کار برده است و دلیل آن است که در استدلال عقلانی ،عقل همگانی ملاک سنجش است،نه عقل فردی.
سومین منبع تجارب تاریخی ملت هاست.در این رابطه پژوهش های تاریخی و اجتماعی ملل مختلف ضرورت می یابند.
چهارمین منبع میراث اسلامی کشورهاست.برای استفاده از این منبع به نگاهی نقادانه نیازمندیم تا امکان گزینش ارزش های والای تجلی یافته در دوره های شکوفایی تمدن اسلامی وارزش های تجلی یافته در گفتار و رفتار شخصیت های تاریخی که در تحکیم پایه های تمدن اسلامی به عنوان یک تمدن انسانی سهیم بوده اند را در اختیار ما قرار دهد.
پنجمین منبع جامعه ای است که درصدد آموزش ارزش ها،به نسل های نو خاسته آن هستیم. پرداختن به این جامعه ،مستلزم آن است که واقعیت های کنونی مشخص و کاستی ها و خلاهای موجود در رفتار عوام وخواص آن جامعه معین شود.سپس نتیجه این واقعیت ها را با وضعیت آرمانی،یعنی وضعتی که باید بدان رسید،سنجیده شود.استفاده از تجربیات دیگرجوامع وکشورها ونظام های آموزشی وپرورشی،یافته های پژوهشی در سطح ملی وبین المللی ،نیز منابع ارزشمندی هستند که بنحو شایسته ای باید از آنهااستفاده کرد.
روی گاردنر،درکتابی باعنوان آموزش ارزش ها، که به اتفاق جمعی از پژوهشگران و فیلسوفان اخلاق نگاشته است،یکی از مهمترین راه های ترویج اخلاق انسانی در جامعه بشری را جدی گرفتن آموزش اخلاق وارزش ها در مدارس دانسته است و برتامل برروشه ای آموزش ارزشها تاکیدکرده است .(خبرگزاری مهر،1383).
واژه ارزش در زبان فارسي اسم مصدر ارزيدن و داراي معاني زير است: قدر، مرتبه، استحقاق ، لياقت، شايستگي، زيبندگي، برازندگي،قابليت.در زبان انگليسي معادل value به معني رتبه ،ارز ،قدر،گرامي داشتن،اهميت دادن و در زبان فرانسه برابر valeu به معني قيمت،قدر مقدار و ارز است
ارزش در بسیاری از نظام های شناختی ،یکی از مباحث اساسی محسوب میشودوشاخه ای از فلسفه با نام اکسیولوژی Axiology به بررسی ارزش، اختصاص دارد.ارزش های اقتصادی،حقوقی ،اخلاقی،دینی، سیاسی وفرهنگی، از انواع ارزش ها هستندکه درسه دسته بزرگتر،ارزش های شخصی،خانوادگی واجتماعی ،طبقه بندی می شوند.
مدرسه زندگی
با تولید برنامه درسی در مدرسه برای افزایش میزان تحقق هدف های آموزش وپرورش وآموزش ویادگیری ارزشها ومهارت های زندگی، وپاسخگویی به دیگرنیازهای منطقه ای ،محله ای ومدرسه ا ی گامی موثر درراه تمرکززدایی برمی دارد.
این برنامه علاوه بر برنامه درسی ملی به عنوان برنامه مکمل براساس مطالعات آسیب شناسی با بهره گیری از پژوهش مشارکتی کارکنان مدرسه، در بالین مدرسه، با هدف بهبود عملکرد مدرسه توسط کارکنان مدرسه تولید خواهدشد.
براین اساس مدرسه زندگی به عنوان سازمان یادگیرنده ،محل رشد استعدادها و توانمندیهای مدیران،معلمان،دانش آموزان واولیای آنها است.درحالی که در دیدگاه سنتی (عادتی ) مدرسه،صرفا مکان پرورش و رشد استعدادهای دانش آموزان است.
بدیهی است این چنین مدرسه ای که به فکر رشد تمامی متغیرها وپارامترهای خود باشد،مورد استقبال مدیران ،کارکنان،دانش آموزان و اولیای آنها قرارخواهدگرفت ودرنزد جامعه از مقبولیت ومشروعیت بیشتری برخوردار خواهد شد.
مدل غنی سازی مدرسه برای رشد ارزش ها ومهارت های زندگی
رویکرد غنی سازی
رویکردی محیطی _ فرهنگی است.براین اساس هدف های غنی سازی باید در فرهنگ مدرسه وجامعه مورد توجه وعنایت جدی قرار گیردودربرنامه درسی مشتمل بر اهداف،محتوا(مجموعه تجارب یاددهی-یادگیری)،روش ها واستراتژی های یاددهی-یادگیری،منابع وامکانات و روش های ارزشیابی ،به صورت یکپارچه و تلفیقی در راهنمای برنامه درسی کلیه پایه های تحصیلی مورد عمل قرارگیرد.
از سوی دیگر مدیریت،کارکنان آموزشی،فضا (روانی وفیزیکی) و تجهیزات آموزشی ،اولیای دانش آموزان از نظر رفتار ،عملکرد و مناسبات ،باید در برنامه غنی سازی کانون توجه باشند.
براین اساس غنی سازی برنامه درسی ماهیتی روشی دارد تا محتوایی.باعتقاد ما ،رویکرد آموزش مستقیم و محتوایی،یعنی گنجاندن درسی به نام مهارت های زندگی در جدول برنامه هفتگی و اختصاص ساعاتی محدود در هفته به آن ،به معنای ترك زندگی است تا زندگی.
مهارت های زندگی
مهارت های زندگی،یعنی مجموعه ای از توانایی های شناختی ،عاطفی،مهارتی است که برای موفقیت واحساس شعف وشادمانی در زندگی موردنیاز می باشدوفرد را برای غلبه برتنش ها ومسایل ومشکلات آماده می کند.(استنتن ودیگران ،1980)
مهارت هایی مثل شناخت خود وارزش های شخصی وخانوادگی واجتماعی،مهارت های برقراری ارتباط موثر،مهارت های شناخت حقوق ومسئولیت ها،شناخت اهداف خود،مهارت های تصمیم گیری،مهارت های کنترل خشم،مهارت های مراقبت از سلامت رفتار و جسم وخودکنترلی.
لزوم هماهنگی درآموزش ارزش ها ومهارت های زندگی
مسئولیت آموزش ارزش ها ومهارت های زندگی،وظیفه تمامی نیروهای تربیتی جامعه ،یعنی خانواده ،مدرسه و نهادهای اجتماعی،رسانه ها،نهادهای سیاسی،اداری و تبلیغی است وضروری است،اهداف و فعالیت های این نهادها بایکدیگر هماهنگ باشدتا فعالیت نهادهای اجتماعی در تقابل یا تضاد با فعالیت های مدارس قرارنگیرد.
نقش مدرسه در آموزش ویادگیری ارزش ها ومهارت های زندگی
نوع رفتار،عملکرد ومناسبات مدیریت باکارکنان،دانش آموزان، معلم بادیگرهمکاران ،بادانش آموزان ودانش آموزان بایکدیگر،دریادگیری ارزشها ،نقش مهمی ایفا می کند.درواقع دانش آموزان ،ارزش هایی رامثل دوستی وصمیمیت ،مسئولیت پذیری وانجام وظایف ،برنامه ریزی وخودباوری احترام به دیگران وترغیب وتشویق آنان ، یاضدارزش هایی مثل دوری از مردم ودر خودغرق شدن، مسامحه وسهل انگاری درانجام به موقع مسئولیت ها ، ،توهین به اشخاص ،بی ارزش تلقی کردن فعالیت ها و عملکردشان ازفضای روانی مدرسه می آموزند.بنابراین ،جای جای مدرسه باید ،تحقق هدف ها را تسهیل کند.
غنی سازی برنامه درسی و فرهنگ آموزش
غنی سازی برنامه درسی، از تجربیات متنوعی تشکیل می شودکه برای در معرض قراردادن دانش آموزان به موضوعات ،فعالیت ها ، ایده های مهیج وزمینه های عملی در زندگی واقعی، که معمولا در برنامه درسی عادی به آنها پرداخته نمی شود،به منظور رشد مهارت های زندگی ویادگیری ارزش ها ،طراحی می شوند.
انواع تجارب یاددهی –یادگیری:
1- فعالیت های اکتشافی
2- فعالیت های آموزشی گروهی
3- فعالیت های اجرای پروژه در زندگی واقعی در قالب کارهای انفرادی یا گروه های کوچک یادگیری
هدف های تدارک فعالیتهای اکتشافی:
الف-رشد مهارت های تفکر خلاق شامل توانایی نقادانه اندیشیدن(ارزیابی)،درک مسایل،درک ناهماهنگی ها وعناصر غیرمرتبط.
ب-رشد مهارتهای روانی ،انعطاف پذیری،نومایگی وابتکارومهارت بسط وگسترش.
هدف های تدارک فعالیت های آموزش گروهی:
1. پرورش مهارتهای تفکر خلاق،تفکر منطقی وانتقادی وفرایندهای عاطفی مثل :ارزش گذاشتن و قدردانی کردن،احترام به عقاید دیگران،تحمل شنیدن نظرات مخالف،
2. پرورش مهارت های چگونه یادگرفتن:گوش دادن،مشاهده،دریافتن،نت برداری ،مصاحبه وارزیابی وگروه بندی اطلاعات،تجزیه وتحلیل اطلاعات و نتیجه گیری
3. پرورش مهارتهای استفاده از مواد مرجع
4. پرورش مهارت های ارتباط موثر (مهارت های گوش دادن موثر،مهارت های سخن گفتن،مهارت های غیر کلامی،اعتماد کردن،همدلی،گفتگو).
هدف از تدارک فعالیت های نوع سوم:
1. ایجاد فرصت هایی که درآن دانش آموزان بتوانند علایق،ایده های خلاق و تعهدبه کار خودرا نسبت به یک مسئله واقعی که خود انتخاب کرده اند،بکارگیرند.
2. درک بیشتر محتوا و روش شناسی و سطوح هنرمندانه ی بیانی ومطالعات بین رشته ای.
3. بوجود آوردن محصولات اصیل .
4. پروراندن مهارتهای یادگیری در حیطه های برنامه ریزی ،سازماندهی،استفاده از منابع،مدیریت زمان،تصمیم گیری وخودارزیابی و خوداندیشی.
5. ایجاد تعهد کاری ،اعتمادبه نفس،احساس موفقیت خلاق و توانایی برای تعامل موثر با دیگردانش آموزان،معلمان و سایر افراد که از علاقه وسطح مهارت بالاتری برخوردارند.
نكتههایي براي تأمل در غنيسازي برنامه درسی و فرهنگ آموزش
دو هدف آموزش و پرورش كه همهي مردم و متخصصان آموزش و پرورش به دنبال آنهستند، يعني توانايي علمي و پرورش شخصيت ،نه تنها يكديگر را از ميدان بهدر نميكنند،بلكه مكمل هم هستند. (وين و والبرگ، 1985). بدين معني كه توانايي علمي باعث شكوفاييشخصيت شده و بالعكس.
گينز برگ و هانسون، 1986، گزارش دادهاند كه دانشآموزاني كه داراي انضباط ذاتي بوده ،مذهبيتر و سختكوشتر هستند و يا براي آموختن، ارزش بيشتري قايل هستند و درآزمونهاي پيشرفت درسي، نمرات بالاتري كسب ميكنند.
بر اين اساس مدارس بايد در قبال پرورش شخصيت و رشد همه جانبهي كاركنان، دانشآموزان و اولياي آنها حساس بوده و متعهدانه عملکنند.
بايد بپذيريم كه رشد همه جانبهي شخصيت دانشآموزان نيازمند داشتن برنامهي جدّيدر مدرسه است و صرفاً به اجراي تكنيكهاي خاصي از آموزش شخصيتي نباید بسنده کرد، آموزش هنر و موسيقي،تربيت بدني، بسياري از جنبههاي شخصيت انسان را در بر ميگيرد و اين در حالي است كهمتأسفانه حرمت اين دروس در مدارس از شأن كافي برخوردار نيست.
ارزشمندترين خوي و خصلت مردان حلم است.عقلي كه همراه و مقارن با حلم نباشد، خيري در آن نيست. به منزلت حقيقي ايمان نميتوانرسيد مگر با حلم و رأفت. «نهجالبلاغه»
هنگامي كه ارزشهاي دوستي، همكاري و تعاون و مسئوليتپذيري ،صبوری ،جدّي گرفته مي شوند، مدرسه بهعنوان بهترين محيط براي يادگيري و روابط دوستانه بهشمار مي آيد. وقتي كه برنامهي درسي زايد و تكراري وجود ندارد و فقط نكات اساسي مطرح ميشود ،دانش آموزان فرصت تفكر در آنچه را كه ميآموزند، بهدست ميآورند.
آنها معني و مفهوم واهميت آنچه را كه ميآموزند، به خوبي درك ميكنند و اين موجب ميشود كه دانشآموزانبه مدرسه و كلاس درس علاقه پيدا كنند و احساس تعلّق خاطر و وابستگي به مدرسه را درخود رشد دهند.
سوارز، ميلز و استوارت، 1987، ويژگيهاي محيطي را كه تفكر در آن پرورش مييابدچنين برشمردهاند:قدرشناسي، بخشش، عطوفت، همدردي، بردباري، تفاهم، بصيرت، خوش اخلاقي، عزتنفس، همكاري، انعطافپذيري و توانايي تمركز و تلاش، محيط رشد انديشه و تفكر خلاّق وظرفيتهاي انساني است، در مقابل، رقابت، نياز به اثبات خود، سردرگمي، ترحم، بيصبري ،شتابزدگي، خستگي، حالت تدافعي، تعارض، سرزنش، خودخواهي، عصبانيت، موجب مرگانديشهها و مانع تفكر است.
براي عملياتي كردن اين رويكرد، خلاصهپردازي و فشردهسازي و تلفيق برنامهي درسي دورهي ابتدايي را بايد جدّي گرفت، حلقههاي غنيسازي مدرسه، قبل از شروع سال تحصيلي مي توانند، فشردهسازي و تلفيق برنامهي درسي را در دستور كار خود قرار دهند و با حذف موادزايد و تكراري، تلفيق موضوعات درسيبا ارزش ها ومهارت های زندگی ،فرصتهاي لازم براي تفكر و مطالعه عميقتر محتوا، ارتباط مفاهيم درسي با يكديگر، تكرار آزمايشها و تجربيات اساسي، مشاهده وترسيم و جملهبندي، گزارش و بحث روي نتايج و تجربهها، حل معماها و درك دقيقتر مفاهيم پس از آزمايشها،وبالاخره کسب مهارت های زندگی، بوجود آورند.
در واقع برنامهي درسي بين رشتهاي (تلفيقي) ميكوشد،مجموعه درس و زندگي را بهطور واقعي و ملموس در هم تنيده سازد. دانشآموزان در مدرسهبا اين رويكرد فرصت مييابند با تمرين دموكراسي، مهارتهاي زندگي را بياموزند، چرا كه يادگيري دروس و مهارتهاي زندگي تفكيك ناپذيرند.درتلفیق محتوی با مهارت ها وارزش ها،از خود باید پرسید کدام مهارت یا ارزش را باکدام محتوی باید تلفیق کرد؟
منابع:
1. حوریزاد،بهمن،برفراز قابلیت های مدیران ومعلمان،غنی سازی فرهنگ آموزش،1385
2. حوریزاد،بهمن،غنی سازی تکالیف آموزشی؛انتشارات لوح زرین،1384،چاپ چهارم
3. حوریزاد،بهمن،بینشی نو در غنی سازی مدرسه،انتشارات لوح زرین،1384،چاپ ششم
4. عبدالحلیم،احمد مهدی،تعلیم ارزش ها،تربیت اسلامی،بهار 79،مرکز مطالعات تربیت اسلامی
5. مجموعه مقالات سومین سمپوزیوم جایگاه تربیت،معاونت پرورشی،1373
رکن زندگی برنامه ریزی است و پایه آن مدیریت صحیح حضرت علی (ع)